کیریش
تورک ادبیاتی تاریخی
ادبیات تاریخی، بدیعی ادبیات تاریخی ترقیات جریانینی اورگته دی و اورگنه دی. هر بیر خلق نینگ اوز تاریخی، مدنیتی، هنری و ادبیاتی بار. شونگه کوره، ادبیات تاریخی معلوم بیر خلق نینگ ـ شو ادبیاتنی یرتگن خلق نامی بیلن اته له دی.

هر بیر خلق اونینگ کتته ـ کیچیک لیگیدن قطع نظر، جهان مدنیتی خزینه سیگه اوز حصه سینی قوشه دی. شونگه کوره علیحده خلق لرنینگ نامی بیلن اتلگن ادبیات لر تاریخی عین چاغده عموم جهان ادبیاتی تاریخی نینگ اجرلمس بیر قسمی دیر.

اوزبیک خلقی قدیمی مدنیتگه ایگه بولگن، عموم جهان مدنیتینی یره تیشده  مناسب حصه قوشگن خلقلردن بیری دیر. اوزبیک ادبیاتی، اوزبیک تاریخی و مدنیتی نینگ اجرلمس بیر قسمی حسابلنه دی. شرق ادبیاتی تاریخینی، جمله دن اوزبیک ادبیاتی یادگارلیکلرینی اورگه نیش، فاکتیک موادلرنی توپلب کتاب حالیگه کیریتیش اوزاق تاریخگه ایگه. عصرلر بوییچه، ترکی خلقلری تاریخیده یوز بیرگن قیینچیلیک لرگه قره مه ی، خلقیمیز علم و فرهنگ نینگ تورلی ساحه لریگه عاید جهانشمول اهمیتگه ایگه بولگن اثرلر یرتدیلر. چنانچه کوپ شعری دیوان لر، نثری اثرلر، سفرنامه لر، ادبیات نظریه سیگه عاید کتاب لر، اینیقسه شعرگه  عاید اثرلر، بدیعی اثر متنی بوییچه لغت لر و تذکره لر یازیلدیلر. ادبیات علمیگه بغیشلنگن کوپلب اثرلر آیریم نقصان و کمچیلیک لریگه قره مه ی، شرق خلقلری ادبی ـ هنری قرشلری تاریخینی اورگه نیش ده اساسی منبع صفتیده خدمت قیلیب کیلماقده.

خلقیمیز تمانیدن یره تیلگن اثرلر عصرلر بوییچه، سیناودن اوتیب، بیزنینگ دوریمیزگه چه یتیب کیلگن. مدنی بایلیک لرنی توپلش و اعزازلش، ادبیات تاریخینی اورگه نیش هربیر ادبیات دانشمندی و مخلص لری نینگ وظیفه سی دیر. اوزبیک ادبیاتی تاریخی اوزبیک خلقی نینگ قدیم زمانلردن باشلب شو چاغلرگه چه یره تیلگن بدیعی ادبیاتی نی اوز ایچیگه آله دی. لیریک و ایپیک و دیداکتیک تور ایسکی اوزبیک ادبیاتی نینگ اساسی تورلری دیر. اوزبیک ادبیاتی بیر قنچه خاطرات و تاریخی کتابلرنی، خلق کتابلری، فولکلور اثرلری و ترجمه ادبیاتی نی هم اوز ایچیگه آله دی.

تشقی و اوزگه مملکت لر باسقینچیلری استیلاسی، همده دهشتلی اوزارا ارباب رعیتلیک اوروشلری جوده کوپ مدنیت یادگارلیکلرینی، جمله دن ادبیات اثرلرینی هم یمیریب تشله دی و یوقاتیب یوباردی. بو حالت آیریم تاریخی مرحله لر (مثلا 8 ـ 9 عصرلر و 13 عصر ) ادبیاتی نینگ توله منظره سینی یاریتیش، اولرنی کینگ تصور قیلیش امکانیتینی بیرمه یدی. بولر نینگ برچه سی شبهه سیز، ادبیات تاریخینی اورگه نیش و دورلشتیریش مسأله سینی نهایت ده قینلشتیره دی.

مرکب تاریخی شرایط ده وجودگه کیلگن اوتمیش ادبیاتیمیز تاریخینی اورگه نیش نینگ دستلبکی دورلریده، ادبیات شناسلر تورلی چلکشلرگه، ناتوغری قرشلرگه کیلینگنی دیک، ادبیاتیمیزنی دورلشتیریش ده هم، اونی سلاله لر یاکه پادشاه لر نینگ، خانلرنینگ حکمرانلیک تاریخی بیلن باغلب، ترقیات باسقیچ لریگه بولیب اورگه نیش کبی خطا قرشلر صادر بولگن ایدی. اما معاصر ادبیات شناسلیگی، علمی میتودلرنی اساس قیلیب آلیب، خلق حیاتی نینگ کوزگوسی بولگن کوپ عصرلیک اوتمیش ادبیاتیمیز، اوزی نینگ ترقیات پلله سیده بو خلق نینگ معین تاریخی دورده گی قره شی، آرزو اینتیلیشی لرینی اوزیده عکس ایتدیریشی، خلق تاریخی نینگ عضوی بیر قسمی صفتیده گی تاریخی ترقیاتینی حسابگه آلدی. شو بیلن بیرگه بدیعی ادبیات رواجی نینگ تورلی دورلرده گی اوزیگه خاص خصوصیتلری، اؤز آلدیگه قویگن وظیفه سی، تورلی ادبی آقیملر، اولرنینگ شکللنیشی و رواجی، اولر اورته سیده گی غایوی کورش، ادبی اسلوب و سبک لر، ادبی تور و ژانرلرنینگ ترقیاتی گه قره ب، اونی قوییده گی دورلرگه بولیب اورگنه میز :

الف ـ اینگ قدیمگی ادبی یادگارلیکلر.

ب ـ 10 ـ 13 عصرلر ادبیاتی.

ج ـ 13 عصر و 14 عصر باشیده گی ادبیات.

د ـ 14 عصر اورته لریدن 17 عصرگچه بولگن ادبیات.

هـ. ـ 17 عصردن 19 عصرنینگ اورته لریگچه بولگن ادبیات.

و ـ 19 عصرنینگ ایککینچی یریمی  و 20 عصرنینگ باشلریده گی ادبیات.

ز ـ اوزبیک معاصر ادبیاتی.

آیریم باسقیچلرنی ینه ایچکی باسقیچلرگه هم اجرتیش ممکن. اینگ قدیمگی ادبی یادگارلیکلر اورته آسیا و شمالی افغانستان ساحه لریده قدیم زمانلر ده یشه گنهمده اوزبیک، ترکمن، تاجیک و باشقه خلق رنینگ اساسی اتنیک قتلمی بولگن  ایلت و قبیله لرنینگ ایریملری، عین چاغده، قوشنی خلق لرنینگ هم ادبی یادگارلیکلری دیر. 10 ـ 12 عصرلر ده گی ترکی تیل ده گی ادبیات اورته اسیا، شمالی افغانستان و شرقی ترکستان ترکی خلق لرنینگ مشترک ادبی میراثی دیر.

اوشبو درسلیک قیسقه چه صورتده اوزبیک ادبیاتی تاریخینی اوز ایچیگه آلیب،  کوژ راق استاد نتن ملله یوف نینگ »اوزبیک ادبیاتی تاریخی« دیگن کتابی گه سویه نیب یازیلدی. بو کتاب اوزبیک دیپارتمنتی نینگ ایککینچی صنفیدن تورتینچی صنفی گه چه « ادبیات تاریخی» مضمونینی تدریس قیلیش اوچون  تیارلنگن دیر. البته اینگ قدیمی دورلردن باشلب 10 ـ 13 نچی عصرلرده یره تیلگن ادبی میراثیمیز حقده ایککینچی صنف نینگ بیرینچی سمستریده، 13 ـ 14 عصر باشلریده گی ادبیاتی ایککینچی صنف نینگ ایککینچی سمستریده، 14 عصر اورته لریدن 17 عصرگه چه بولگن  ادبیات، اوچونچی صنف نینگ بیرینچی سمستریده و 17 عصر دن 19 عصرنینگ اورته لریگه چه بولگن ادبیات حقیده، اوچونچی صنف نینگ ایککینچی سمستریده 19 نچی عصرنینگ ایککینچی یریم و 20 عصرنینگ باشلریده گی ادبیات و معاصر ادبیاتی تاریخی ایسه تورتینچی صنف ده اوقیله دی.

عزیز اوقوچیلر اگر بو جزوه لرده قیسی بیر کمچیلیک و نقصان کورسه لر، مولف نی عفو قیلگیلر تاکه کیله جک ده بو نقصان لر برطرف بولیب، اوزبیک ادبیاتی تاریخینی  یخشی راق و علمی راق یازیب شاگرد لرگه تقدیم قیلرمیز دیب امید ایته میز.

اینگ قدیمی زمانلرده تورکی خلق لرنینگ اجتماعی ـ فرهنگی وضعیتی

ترک لرنینگ آنه یورتی اورته آسیا دیر. بو کینگ اولکه شرق ده بویوک کیمغام تاغلری، شمالده سایبیریا، جنوب غربیده والگا دریاسی و خضر بحیره سی، جنوب ده قراقروم تاغلری بیلن سرحد داش ایدی.  اورته آسیا کیشیلیک مدنیتی تاریخی نینگ اینگ قدیمی بیشیک لریدن بیری بولیب، اونینگ تاریخی و مدنیتی حقیده بیزگه چه یتیب کیلگن اوستا، بندهشن، اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری، شونینگدیک، افرادیت، کتیزی، سترابون، سی مه تسیان، اصطخری، ابن اثیر، ابن حوقل، مسعودی، نرشخی، بیرونی، خوارزمی کبی یونان، چین، عرب و محلی تاریخچی لرنینگ اثرلریده کوپگینه معلومات لر سقله نیب قالگن.

عالم لرنینگ آلیب بارگن ارخیولوژیک قازمه لر نتیجه سیده قولگه کیلتیریلگن تاپیلمه لر اورته آسیا ده میلاد دن اولگی بیرنیچه مینگ ییللیک لردن باشلب ابتدایی جماعه شرایطی ده آدملر یشه گنیدن درک بیره دی. اورته آسیاده تورموش شرایطی و تیلی جهت دن قدیم دورلرده بیر بیریدن اوقدر فرق قیلمه گن مساگیتلر، سغدلر، ساکا و سکیفلر، خوارزمیلر و پارفیان لر کبی تورلی قبیله و ایلات لر یشه گن.

اورته آسیانینگ قدیمی اهالیسی کوچمنچی چاروادارلر و اوتراق دهقانلر صفتیده حیات کچیرگن. اولر ابتدایی جماعه توزیمی دوریده آوچیلیک و بالیقچیلیق بیلن شغیللنگن.

ییریک قولدارلیک دولت لری نینگ پیدابولیشی بیلن بو منطقه ده کتته شهرلر، مستحکم قلعه و قورعانلرپیدا بوله باشله دی. بو دورلردن باشلب فرهنگ و هنر هم انکشافی گه دوام بیردی. اورته آسیاده ایران تیللر گروپیگه کیروچی تیل لر همده ترکی تیل لر گروپیگه کیروچی تیل لرده سوزلاوچی ایلات لر کینگ ترقلگن ایدی.

اورته آسیا تاریخیده یازو تاریخی، میلاد دن آلدینگی بیرینچی مینگ ییللیک نینگ اورته لریدن باشلنه دی. دستلب آرامی یازو کینگ ترقلگن بولسه، اسکندر مقدونی استیلاسیدن کیین اورته آسیاگه یونان یازوی کیریب کیله دی. آهسته ـ سیکین آرامی یازوی نیگیزیده اوستا، سغد، خوارزمی، کوشانی، رون (اورخون ـ ینیسی) اویغور و باشقه محلی یازولر وجودگه کیله دی.

ترک قبیله لری کینگ ساحه ده یشه ب، بیوک دولت لر ایجاد قیلگن لر. اینیقسه بولر نینگ ایچیده ساکالر مشهور بولیب، بعضی تاریخی کتاب لرده اولرنینگ تورموشی حقیده معلوماتلر بیریلگن. بیز شو یرده اوشبو دولت لر حقیده قیسقه گینه نظر تاشلب اوته میز:

اسلامیت دن آلدینگی تورک دولت لری

1 ـ ساکالر دولتی:

تورکلر نینگ بیزگه معلوم بولگن ایلک شکلله نیشی میلاد دن آلدینگی 8 نچی عصرگه توغری کیله دی، بو پیت ده «تانگری» تاغلری اطرافیده قوریلگن وچین دن اروپاگه قدر یاییلگن ساکا امپراتورلیگی قوریلدی. بوسلسله نینگ مشهور پادشاسی آلپ ایرتونگه  یا افراسیاب (وفات ـ 340 میلاد دن آلدین) دیر. ساکاییلر همیشه ایران پادشاه لری بیلن کشمکش ده بولگنلر.

بو دوردن بیزگه چه «توماریس » حماسه سی ، شیراق حماسه سی و باشقه بیر قنچه تاریخی حکایه لر یتیب کیلگن. میلاد دن اولگی 5 نجی عصرده بیر نیچه مملکت لرنی استیلا قیلگن هخامنشیلر پادشاه سی «کوروش» اورته آسیاگه باستیریب کیره دی. اورته آسیا اهالی سی ملکه «توماریس» باشچی لیگیده کوروش گه قرشی مردانه کوراش آلیب باره دیلر.بو اوروش ده کوروش لشکری ینگیلیب و میلاددن آلدین 529 نچی ییلده اوزی اولدیریله دی. بو حماسه نینگ اصلی بیزگه چه یتیب کیلمه ی بلکه هیرودت نینگ تاریخ کتابیده بو حماسه نینگ مضمونی حکایه قیلیب قالدیریلگن.

2 ـ هون لر:

هونلرنینگ ظهوری آچیق و کسکین بیلینمه گن. هونلر کوچلی ترکی  قبیله لر نینگ بیری بولیب، اولر قدیم زمان لرده چین نینگ شمالیده یشه ب دیرلر. معلوم بولیشیچه بولرنینگ قدرتگه یتیشی 2300 ییل آلدین باشلنه دی. هون لر چین قلمرویگه تیز تیز مهاجرت و هجوم قیلیش لری سببلی میلاد دن 300 ییل آلدین اولرنینگ مقابلیده چین نینگ بویوک دیواری بنا قیلینگن. هون ترک لرینی چینی لر «هیونگ نو» دیگنلر، اروپالیک لر اره سیده ایسه بو ترکلر «هون» آتی بیلن مشهور بولگنلر. هون امپراتورلیگی اوز قلمروی نینگ کتته لیگی و اوزاق دوام ایتگن لیگی بیلن ترک دولتچیلیک تاریخیده عثمانی امپراتورلیگیدن کیین ایککینچی اورون ده توره دی.

هون ترکلری نینگ اینگ پارلاق دوری «مته خاقان» دوری دیر. بو پادشاه میلاد دن آلدین 209 ـ 174 ییل لر اره لیگیده حکمرانلیک قیلگن. مته خاقان اتیل (والگا) دریاسی گچه اورته آسینی تصرف ایتیب، آنه یورت ده بیرینچی دفعه ترک بیرلیگی نینگ اساسینی قویه دی. بعضی مورخلرنینگ نظریگه کوره، « مته خان»، ترکی روایت لرده کیلگن «اوغوز خان» بیلن بیر آدم دیر.

بیرآز سونگره اوز ارا قرمه قرشیلیکلر اساسیده بو کتته امپراتورلیک، ایکی گه بولیندی: شمالی و جنوبی هون دولتی. شمالی هون دولتی « سین پی» لرنینگ مقابلیده شکست اییب اورته دن کیتدیلر و جنوبی هون دولتی ایسه، چین دولتی تسلطی آستیده قالیب میلادی 216 ییل ده یوقالیب کیتدی.

هون امپراتورلیگی نینگ پارچه لنیشی و ییقیلیشی زمانیده اولر نینگ بیر آزلری کوچیب «خضر بحیره» سی نینگ شمالیده و والگا دریاسی و اورال دریا سی نینگ اورته سیده بویوک غربی هون دولتی نینگ اساسینی قویه دیلر(میلادی 334 ) و سونگره اروپا تمانیگه یول آله دیلر و کوپ ییر لرنی تصرف قیله دیلر. دنیا حکمران لری نینگ اینگ کوچلی لریدن بیری بولگن «آتیلا» (میلادی 437 ـ 453) اوشبو هون دولتی نینگ اینگ مشهورامپراتورلریدن بیری دیر. آتیلا زمانیده هون امپراتورلیگی اورته آسیدن فرانسه گچه کینگ ساحه نی ایگه له گن ایدی. آتیلانینگ اولیمی دن سونگ بو امپراتورلیک هم بیر قیسقه زمان ایچیده پارچه له نیب اورته دن کیتدی. (میلادی 464 )

میلادی بیشینچی عصرنینگ بیرینچی یریمیده (م. 424) تیانشان تاغلریدن غرب تمانگه کوچیب شرقی ترکستان و حاضرگی افغانستان نینگ شمالینی ایگه لگن آق هونلر (هفتالیتلر) خزر دینگیزی دن شرقی ترکستانگه چه و اورال جهیلی دن عمان دینگیزیگه چه و هندوستان نینگ یریمینی اوز ایچیگه آلگن کینگ بیر ساحه ده هفتالیت لر دولتینی تشکیل قیلدیلر. آق هونلر دولتی میلادی آلتینچی عصر اورته لریده کوک ترکلر بیلن ساسانی لر اورته سیده  اولرنینگ هجوم لریگه چیده آلمه ی سقوط قیلدیلر.

کوک تورک لر دولتی :

هون امپراتورلیگیدن قالگن و آلتای وادی سیده یشه گن کوک ترکلر بیر نیچه وقت «ژوان ژوان» لر تسلطی آستیده قالگنلر. اولر شکار و تیمیرچیلیک بیلن مشغول ایدیلر. بولرنینگ رهبری بومین نینگ آته سی «آهی آن» ایدی. بیر دفعه ترکلر 546 نچی ییل ده ژوان ژوان لرگه قرشی چیقماقچی بولدیلر، اما بونگه «بومین خان» قرشی چیقدی. چینی لر نینگ «توکیو» دیب آت بیرگن بو ترک طایفه لری آلتینچی عصر اورته لریده «بومین خاقان» باشچیلیگیده «ژوان ژوان» (مغول) لرگه قرشی قیام قیلیب، اولرنی ینگیب، میلادی 552 نچی ییلده، ارکینلیکنی قولگه کیلتیردیلر. اولر، بومین خاننی اوزیگه باشلیق کوتاریب، اونی «خاقان» اعلان قیلدیلر. بومین خاقان «اوتوکن» نی اوز دولتی نینگ مرکزی قیلیب و «ایل قاغان» لقبی بیلن اوز دولتینی قوردی. او، اوز اوکه سی «ایستمی» خانگه  «یابغو» لقبینی بیریب، دولتی نینگ غرب تمانینی  اونگه بیردی. شوندای قیلیب، تاریخده اوز زمانیگه قدر تورلی ـ تورلی آتلر بیلن مسمی بولگن ترکلر، بیرینچی دفعه «ترک » آتی بیلن میدانگه چیقدیلر.

بومین خاقان ترک دولتینی قورگن ییلی وفات ایتدی. اونینگ اورنیگه اوغلی «موگان » تختگه اولتیردی. بیر نیچه ییل گه چه بولر بیربیری نینگ یاردمیده کوپ ساحه لرنی فتح ایتیب، 553 ـ 572 ییل لر اره سیده کوک ترک دولتی «موگان» نینگ حاکمیتی بیلن اولوغ کوچلی بیر دولت حالتیگه ایریشدی. چین نینگ ایسکی منبع لریده «موگان» کوپ تعریف قیلینگن. موگان خاقان 555 ییلده ژوان ژوان قالدیقلرینی اورته دن کوتاریب توپراقلریگه حاکم بولدی و اوندن سونگ تان و قرغیز اولکه لرینی هم اوز قلمرویگه قوشدی. کوپ قیسقه مدت ایچیده بو دولت نینگ چیگره سی بیزانس و ساسانیلر چیگره سیگه اولاشدی. اولر ساسانیلر بیلن دوستلیک رابطه ده بولدیلر. چنانکه «ایستمی خاقان» قیزینی انوشیروان گه تورموشگه چیقردی. سونگره ساسانیلر یاردمی بیلن آق هونلر (هفتالیتلر) نی ینگیب اولرنینگ قلمروینی ساسانیلر بیلن تقسیم قیلدی. شوندای قیلیب، 565 ییلی ییپک یولی کوک ترکلر قولیگه کیردی. دولتینی کتته بیر کوچگه آیلنتیرگن موگان خاقان 572 نچی ییل ده وفات ایتدی. اونینگ اورنیگه اوکه سی «تاپو» (572 ـ 581 ) تختگه اولتیردی.

دولت نینگ کوچلی وختیده تخت گه اولتیرگن «تاپو» ایزمه ایز کوپ سیاسی اشتباه لرقیلدی. بولردن ایککیته سی مهم ایدی: بیرینچی سی چین امپراتوری نینگ قیزی بیلن اویله نیشی و ایکینچیسی« بودیزم» دینینی قبول قیلیب اونی حمایه قیلیشی.  شو خیل اشتباهلر نینگ ایزمه ایز رخ بریشی خلق ایچیده ناتینچلیکلرگه سبب بولیب، دولت کوچسیزله نیب، پرچه له نیش درجه سیگه یتدی. شو ییل لرده غرب تمانده کوچلی ترک دولتینی قورگن «ایستمی خان» هم وفات ایتدی؛ اونینگ یریگه اوغلی «تاردو خان» (576 ـ 603 ) قدرتگه یتدی. «تاپو» هم 581 نچی ییلده دنیادن اوتدی. اورنیگه اوکه سی نینگ اوغلی «اشبارا» تخت گه اولتیردی.  اما اشبارا بیلن تاردو خان نینگ اورته سیده نزاع لر باشلاندی. اشبارا خاقان مملکتی ده امنیت و عدالت و ترتیب کیلتیره آلمادی. چینی لر شو فرصت دن فایده له نیب ایککی ترک حکمداری نینگ اورته سیده کوپراق نفاق تاشله دیلر. تاردو خان 582 نچی ییل ده غرب تمانده اوزی نینگ مستقل حکومتینی اعلان قیلدی. بونینگ نتیجه سیده کوریا دن خزر دینگیزیگه چه بوتون آسیانی ایگه لگن کوک ترک امپراتورلیگی بیر قنچه ییل اوتیب ایکی شاخه گه آیریلدی: شرق کوک ترک دولتی و غرب کوک ترک دولتی.

کتته قینچیلیک گه قالگن « اشبارا خان» اوز اردوسی ایچیده قتل و ظلمگه باشلادی، نتیجه ده ترک ایلی اوندن نفرتله نیب، چین امپراتوریدن یاردم سوره دیلر. اشبارا چین نینگ حمله سیگه چیده آلمه ی، چین نینگ حاکمیتینی قبول قیلدی و 585 نچی ییل ده وفات ایتدی. شوندن کیین، ترکلر چین نینگ تحت الحمایه سیده بولیب، او دولت گه مالیه تولر ایدیلر.  بیر مدت دن سونگره ترکلر نینگ «چولا» آتلی حکمداری چینی لرگه قرشی قوزغالان تورغیزدی، اما او چینی خاتونی طرفیدن زهرله نیب اولدیریلدی. اونینگ اورنیگه اوکه سی «کیالی» تختگه چیقیب، آخر اوهم 603 نچی ییلده چین گه یوباریلیب، چین نینگ امپراتوری «تای تیسونگ» اوزینی ترکلر حکمداری اعلان قیلدی. بو بیلن شرقی کوک ترکلر حاکمیتی هم اورته دن کیتدی.

بو حادثه دن سونگ غربی ترکلر نینگ پادشاسی تاردو خان، ایکی تماننی هم اوز اداره سی آستیگه آلیش اوچون کوپ کوشش لر قیلدی. او 598 ییلده ایران نینگ شرقی تمانلرینی ایگه له دی و 600 نچی ییلده چین گه حمله قیلدی و کوپ یوتوقلر قولگه کیلتیردی. اما چینی لر قاچگن حالده قودوقلرنی زهرله ب، تاردو خان کتته تلفات بیریب، آرقه گه چکیلدی. ینه بیر دفعه تاردوخان 601 نچی  ییلده چینلیک لردن شکست اییدی و 603 نچی ییلده کوزدن غایب بولیب یوقالدی. اوندن سونگ تاردو خان نینگ کیچیک نبیره سی «تونگ یبغو» پادشاه بولدی (619 ـ 630) او بیر احتیاط کار کیشی ایدی، حاکمیت ییل لریده آسایشه لیکنی برقرار ایتیب مملکتنی هرجهت دن توزتتی. اما او هم «اون اوقلر» و «قرلوقلر» عصیانی گه دچار بولیب 630 ییلده اولدیریلدی. بو حادثه دن کیین اوزینی ییغیب آلالمه گن کوک ترک دولتی چین حاکمیتی ترکیبی گه کیره دی. بوندن سونگ بعضی کوک ترک حاکم لری حکومت تپه سیده بولسه لرهم چینی لرنینگ فرمانیده ایشلر ایدیلر تاکه  657میلادی ییلده کوک ترک دولتی پایان تاپدی.

ایککینچی کوک تورک خاقانلیگی :

میلادی 630 ـ 680 ییل لرده ترکلر استقلالینی یوقاتیب، اورته آسیا ده بیر ملت صفتیده تیل و کلتورینی محافظه قیلگن بولسه لر هم، مستقل بیر دولت دن محروم ایدیلر. اوشبو ایللیک ییل فلاکت دن سونگره، آتی کتیبه لرده بیتیلگن و« اسنا» عایله سیدن بولگن ـ قوتلوغ خان 680 ییلده استقلال اروشیگه باشله دی. قوتلوغ خان بیرینچی دن چین نینگ شمال تمانیده ییرلشگن ترکلر اره سیده مخفیانه شکلده مبارزه گه باشله دی. تیز اره ده اونینگ حرکتیگه قوشیلگن کیشی لرنینگ سانی بیش مینگ آدمگه یتیشدی. اوشبو حرکت گه سابق قوماندان لر دن بولگن «تونیوکوک» هم حصه قوشدی. قوتلوغ خان بیلن تونیوکوک 681 نچی ییل ده چین نینگ شمال تمانیده گی « یونچو» شهری گه هجوم قیلیب 30 مینگ ته آت، قوی ایچکی و تیوه قولگه کیریتدیلر. او 682 ییلده اوغوز ترک لری بیلن سواش آلیب باردی و اولرگه غلبه تاپیب اوتیکان گه ایگه بولدی و اوزیگه « ایلتیریش» عنوانینی بیردی. قوتلوغ قاآن اوکه لری قاپاغان و توسییو لرنی «یابغو» یا دولت یاردمچیسی قیلیب، همده تونیوکوکنی دولت «آیغوچیسی» یا مشاوری ایتیب تعیین ایتدی و مملکت نینگ اداری و سیاسی ایشلرینی اونگه تاپشیردی. بو شکلده ینگی کوک ترک دولتی توزیلدی. بو دولت نینگ بیرینچی هدفی چین نینگ اوستیگه هجوم قیلیش ایدی، چنانچه 682 ـ دن 687 گه چه 45 مرتبه چین اوستیگه حمله قیلیندی. قوتلوغ قاآن 692  نچی ییلده وفات ایتدی. اونینگ اوغیلل لری ـ بیلگه و کول تگین، یاش بولگه نی اوچون اورنیگه اوکه سی قاپاغان پادشاه بولدی. اونینگ دوریده اوغوزلر عصیان قیلدیلر، نتیجه ده 716 ییلده قاپاغان اولدیریلیب، اورنیگه اوغلی اینال بوگو پادشاه بولدی، لیکن او مملکتنی اداره قیلالمه ی آز مدت ده ترک دولتی ضعیفلشدی. ترک اولوسی «بوگو» دن تختنی قوتلوغ خاقان اوغیللری گه بیریشنی التماس قیلدیلر، اما او رد جواب بیریب، 716 نچی ییلده «بیلگه» اونی زوردن آغداریب اؤزی تختگه اولتیردی و اوکه سی کول تگیننی قشون سرداری قیلیب تعینله دی.  بو ایککی ایناغه اوغوز ترکلری، اویغور و قرلوقلرنینگ عصیانینی باسدیریب، ینه ترک دولتینی اولگی عظمتیگه یتشدیردیلر. اولرنینگ آت لری اورخون ینیسی بیتیک لریده کیلگن دیر. بیلگه قاآن چین دولتی نینگ اوچ یوز مینگلیک قشونینی هم ینگیب اون مرتبه ختای گه حمله قیلدی و 724 نچی ییلده ایککی دولت اره سیده صلح موافقت نامه سی امضا قیلیندی. 725 نچی ییلده تونیوکوک و 731 نچی ییلده کول تگین  45 یشیده وفات قیلدیلر. بیرقنچه ییلدن سونگ 734 نچی ییلده «بیلگه قاآن» هم دنیادن اوتدی، اونینگ اولیشی بیلن ترک دولتی هم ضعیفلشدی و ترک اولوسی ینه پریشان بولدیلر. او اولگنده اوغیللری یاش ایدی، شونینگ اوچون اونینگ خاتونی «پوفو» تختگه اولتیردی، بو خاتون تونیوکوک دیک سیاستمدار کیشی نینگ قیزی بولسه هم، دولتنی باشقاره آلمه دی. ترک اولوسی اره سیده ایچکی نزاعلر تاپیلیب، کوک ترک دولتی 744 نچی ییلده سقوط قیلدی و اورنیگه اویغور، بسمل و قرلوق ترکلری فدراسیون حکومتی تشکیل تاپدی.

کوک ترک دولتی نینگ بیرق رنگی کوک و سمبولی بوری نینگ کله سی ایدی. کوک ترکلر بیرقی نینگ رنگی کوک بولیشیگه، اولرنینگ آسمانگه سیغینگن لیکلری سبب دییله دی. کوک ترکلر، بورینی باتورلیک و یخشیلیک تمثالی دیب بیلگن لری باعث، بوری نینگ باشینی بیرق لریده قویگنلر. اولرنینگ زمانیده ترک اولوسی اوزیگه مخصوص الفبا یره تیب و اوشبو الفبا ده خط یازگنلر. کوک ترکلر زمانیده بوتون ترک اولوسی بیر خاقان اطرافیده ییغیللگن ایدیلر. دینی، تیلی، و خطی بیر بولیب همه ساحه ده بیرلیک موجود ایدی. اما کوک ترک دولتی ییقیلگندن سونگ،  ترکلر اره سیده آیریلیش باشلندی و ترک قبیله لری دنیا نینگ هر تمانیگه کیتیب آیریم حدودلرده دولت لر تشکیل ایتدیلر.

کوک ترک لر ده عموماًَ ارستوکرات (خانلیک) توزیمی برقرار ایدی، اوتوکن ده بولگن خان «قاآن» آتی بیلن بوتون ترک اولوسی نینگ باشلیغی حسابلنر ایدی. قاآن نینگ خاتونی «کاتون»، اوغیل لری یابغو  ویا تگین و شاد، کلین لری قونچوی دیب اته لر ایدی. قاآن نینگ اوغیل لری والی لیک و یا باشقه یوکسک مقام لرده ایشلر ایدیلر.  کوک ترک لر هر ییلده ییغیلیب قاآن نینگ رهبرلیگیده «قوریلتای» قوریب دولت نینگ مهم مسأله لرینی حل و فصل قیلر ایدیلر.

کوک ترکلر کورشجن خلق بولگن لری سببلی اردوگه کتته اهمیت بیرگنلر. اردو یاش یگیتلردن تشکیل تاپیب، کوپچیلیگی آتلیق و باشقه لری پیاده عسکرلردن عبارت ایدی؛ اولرنینگ سلاح لری اوق ـ یای، قلیچ، و باشقه قورال لردن عبارت ایدی. اروش تکتیک لری هم دواملی باسقین قیلیش و دشمن ساحه سیگه تیزلیک بیلن کیریشدن عبارت بولگن.

اویغورلردولتی :

شمالی مغولستانده ـ اورخون دریاسی ساحلیده کوک ترکلرنینگ قره ماغیده یشه گن اویغورلر، کوک ترک دولتینی سقوط بیرگندن سونگ، میلادی 745 نچی ییلده اؤز دولتینی قوردیلر. اولرنینگ مرکزی اورخون دریاسی ساحلیده یرلشگن «قرابالگاسون» شهری ایدی. اولرنینگ حکمرانلیگی یوز ییل گه چه دوام ایتدی. شولرنینگ زمانیده «مانی» دیگن کیشی پیدا بولیب، پیغمبرلیک دعواسینی قیلدی و اونینگ دینی اوشبو منطقه ده رواج تاپدی. اویغورلر بیوک مدنیت قوریب، اورته آسیانینگ شرقیده مانی دینی نینگ یاییلیشیگه یول آچدیلر. اولر اویغور خطینی رواج بردیلر که بو خط ییتینچی هجری عصرگه چه هم دوام ایتدی. اما اویغورلر هیچ وقت کوک ترک دولتی دیک کتته دولت قوریب بیلمه دیلر.

ترکیش لر دولتی :

غربی کوک ترکلر دولتی نینگ ییقیلیشی دن سونگره (میلادی 659) بو اولکه ده اولتیرگن ترکیشلر بیر ینگی دولت قوردیلر. شرقی ترکلر ژوان ژوان لر اسارتیدن قوتیلیب، قوتلوغ خان دولتینی قورگندن کیین، ترکیشلر اولرگه تابع بولیب، اما قیسقه بیر زماندن سونگره ینگی دن ارکینلیکگه ایریشدیلر. ترکیشلر سکیزینچی عصر ده بیر یاندن ماوراالنهرگه کیلگن مسلمان عربلر بیلن توقنشدیلر. ترکیشلر دولتی بو اروشلر همده ایچکی اختلاف لر سببلی میلادی 766 نچی ییل ده سقوط ایتدی.

قرلوقلر دولتی :

اویغورلر بیلن بیرگه لشیب، کوک ترک دولتینی سقوط بیرگن قرلوقلر، ترکیش دولتی نینگ سقوطی دن کیین قرلوق دولتی نینگ اساسینی قویدیلر. ( 766) اولر سکیزینچی و توقیزینچی عصرلر ده عرب لشکرلری بیلن مقابله ایتیب، آخر اونینچی عصر باشلریده اسلام دینینی قبول قیلدیلر. قرلوقلر، قره خانیلر دولتی نینگ قوریلیشیده اساسی نقش اوینه گنلر.

————————